Kwas salicylowy (BHA): kiedy wygrywa z kwasami AHA

Jeśli masz cerę tłustą i walczysz z zaskórnikami, prawdopodobnie próbowałaś już kwasów złuszczających, a one nie zawsze pomogły. Powód bywa prosty. Większość popularnych kwasów, czyli AHA, rozpuszcza się w wodzie i działa na powierzchni naskórka. Zaskórnik to natomiast korek z łoju i obumarłych komórek wewnątrz pora. Tu zaczyna się przewaga kwasu salicylowego: rozpuszcza się w tłuszczach, więc wnika w sebum i dociera tam, gdzie kwasy AHA nie sięgają. To dlatego przy trądziku zaskórnikowym jest zwykle pierwszym wyborem. Zobaczmy, kiedy ma sens, jakie stężenia są realistyczne i z czym go nie łączyć.

Co to jest kwas salicylowy

Kwas salicylowy (INCI: Salicylic Acid) to składnik złuszczający, w kosmetyce powszechnie nazywany kwasem BHA, czyli beta-hydroksykwasem. Jest chemicznym krewnym kwasu acetylosalicylowego, czyli aspiryny, i podobnie jak ona należy do salicylanów. Stąd biorą się jego właściwości przeciwzapalne.

Jedną rzecz trzeba powiedzieć od razu, bo rzadko się o niej pisze. Etykieta „BHA” jest po części umowna. Część literatury (Arif, 2015) zwraca uwagę, że z czysto chemicznego punktu widzenia kwas salicylowy jest bliżej fenolowych kwasów aromatycznych niż „prawdziwych” beta-hydroksykwasów, a popularna nazwa przyjęła się głównie marketingowo, w cieniu mody na kwasy AHA. Dla pielęgnacji nie ma to większego znaczenia. Liczy się jedna cecha fizyczna: rozpuszczalność w tłuszczach.

Najważniejsze liczby:

• Masa cząsteczkowa: ok. 138,12 g/mol (wzór C7H6O3, dane PubChem).
• pKa: ok. 2,97 dla grupy karboksylowej. To wartość, przy której połowa kwasu występuje w formie wolnej, aktywnej kosmetycznie.
• logP: ok. 2,26. Wartość dodatnia oznacza, że cząsteczka „lubi” tłuszcze, a nie wodę. To ona tłumaczy działanie w głębi porów.
• Efektywne pH w kosmetyku: 3–4. Powyżej pH 4 kwas w dużej części dysocjuje i działa słabiej.
• Typowe stężenia w produktach do domu: 0,5–2%, gdzie 2% to maksimum w preparatach typu leave-on (monografia OTC amerykańskiej FDA dla produktów na trądzik; w UE kwas salicylowy jest składnikiem regulowanym, również do 2% w produktach pozostawianych na skórze).
• Peelingi gabinetowe: 20–30% (Arif, 2015).

Dlaczego BHA wchodzi tam, gdzie AHA nie sięga

To jest sedno różnicy między kwasem salicylowym a kwasami AHA, takimi jak glikolowy, mlekowy czy kwas migdałowy. Kwasy AHA rozpuszczają się w wodzie i pracują głównie na powierzchni warstwy rogowej, rozluźniając połączenia między obumarłymi komórkami. Kwas salicylowy rozpuszcza się w tłuszczach (Decker i Graber, 2012; Arif, 2015), więc miesza się z sebum i wnika do mieszka włosowego, czyli do wnętrza pora.

To ma praktyczne konsekwencje. Zaskórnik powstaje wewnątrz pora, z mieszanki nadmiaru łoju i złuszczonych komórek. Kwas rozpuszczalny w wodzie spłynie po wierzchu, kwas rozpuszczalny w tłuszczach wejdzie do środka i rozluźni ten korek. Dlatego przy zaskórnikach otwartych i zamkniętych oraz przy cerze tłustej kwas salicylowy zwykle wygrywa z AHA. Działa też na samo źródło problemu w gruczole łojowym, o czym za chwilę.

Jak działa na skórę

Mechanizm ma kilka warstw.

• Złuszczanie wewnątrz pora. Kwas salicylowy osłabia połączenia (korneodesmosomy) między komórkami warstwy rogowej i przyspiesza ich odklejanie. W literaturze opisuje się to raczej jako działanie desmolityczne i komedolityczne niż klasyczne „rozpuszczanie keratyny” (Decker i Graber, 2012; Arif, 2015). W skrócie: udrażnia ujścia porów.
• Działanie przeciwzapalne. Jako salicylan kwas salicylowy łagodzi stan zapalny, najwyraźniej w zakresie 0,5–5% (Arif, 2015). To istotne przy grudkach i zaczerwienieniu wokół zmian.
• Ograniczanie łoju. Badanie mechanistyczne na ludzkich sebocytach i modelu zwierzęcym (Lu i in., 2019) pokazało, że kwas salicylowy zmniejsza produkcję łoju, hamując szlak AMPK/SREBP-1, oraz wycisza stan zapalny przez szlak NF-κB. To dane laboratoryjne, nie kliniczne, ale tłumaczą, dlaczego cera tłusta bywa po nim mniej błyszcząca.

Co mówią badania

Najmocniejszy argument przy trądziku to porównanie z kwasem AHA. W badaniu Kessler i in. (2008, Dermatologic Surgery) u 20 osób z łagodnym i umiarkowanym trądzikiem zastosowano peeling 30% glikolowy na jednej połowie twarzy i 30% salicylowy na drugiej, co dwa tygodnie, sześć razy. Oba działały istotnie już po drugim zabiegu i nie różniły się skutecznością, ale efekt salicylowego utrzymywał się dłużej, do dwóch miesięcy po zakończeniu, a glikolowy dawał więcej działań niepożądanych. Autorzy wiążą to z większą lipofilnością kwasu salicylowego.

Przy niższych, „domowych” stężeniach też są dane. Przegląd Zander i Weisman (1992, Clinical Therapeutics) zebrał cztery badania kliniczne nad 0,5% i 2% kwasem salicylowym i wskazał na redukcję liczby zaskórników, a w porównaniach kwas salicylowy wypadł lepiej od nadtlenku benzoilu w zmniejszaniu ogólnej liczby zmian. Podrażnienia ograniczały się zwykle do łagodnych, miejscowych.

Te liczby dotyczą głównie trądziku. Przy samym wygładzeniu tekstury czy przebarwieniach kwas salicylowy bywa wspierający, ale to nie jest jego główna rola. Tu często lepiej sprawdzają się kwasy AHA, o czym piszemy w tekście o kwasie migdałowym.

pH i stężenie: dlaczego to ma znaczenie

Jak każdy kwas, salicylowy działa głównie w formie wolnej, nieodysocjowanej. Im niższe pH formuły względem pKa (≈ 2,97), tym większy odsetek wolnego kwasu. W praktyce za skuteczny zakres uznaje się pH 3–4. Powyżej pH 4 produkt w dużej części traci aktywność, nawet jeśli na froncie widnieje „2% BHA”.

Stężenie to druga zmienna. W produktach do domu standardem jest 0,5–2%. Dwa procent to nie przypadek, tylko górny limit dla preparatów pozostawianych na skórze. Wyższe wartości to już peelingi gabinetowe (20–30%), krótki kontakt i kontrola specjalisty. „2% przy pH 3,5” i „2% przy pH 5” to nie to samo, więc jeśli producent podaje pH, warto na nie spojrzeć.

Kwas salicylowy czy kwas AHA

Najprościej tak:

• Cera tłusta, zaskórniki, rozszerzone pory, trądzik zaskórnikowy: kwas salicylowy (BHA), bo wchodzi do porów.
• Cera sucha lub normalna, szorstkość, drobne przebarwienia, nierówny koloryt: kwasy AHA (glikolowy, mlekowy, migdałowy, np. The Ordinary Mandelic Acid 10% + HA), bo pracują na powierzchni.
• Cera mieszana albo trądzik z przebarwieniami pozapalnymi: czasem oba, ale nie tego samego wieczoru. W gabinecie łączy się je celowo, w domu lepiej rozdzielić.

Dla kogo kwas salicylowy ma sens

• Cera tłusta i mieszana. Ograniczanie łoju i udrażnianie porów to jego naturalne pole.
• Trądzik zaskórnikowy, zaskórniki otwarte i zamknięte. Tu rozpuszczalność w tłuszczach faktycznie się liczy, a kwasy AHA tego nie nadrobią.
• Rozszerzone pory zatkane sebum. Regularne udrażnianie bywa pomocne, choć nie „zamknie” porów na stałe.
• Rogowacenie mieszkowe (keratosis pilaris) na ramionach i udach. Przy zmianach na ciele stosuje się wyższe stężenia, 3–6% (Arif, 2015), to inny produkt niż preparat na twarz.

Kiedy odpuścić

• Nadwrażliwość na salicylany lub alergia na aspirynę. Kwas salicylowy jest salicylanem, więc przy takiej historii warto go unikać lub skonsultować z lekarzem.
• Ciąża i karmienie. Hydroksykwasy mają w badaniach na zwierzętach kategorię C (Decker i Graber, 2012), a wchłanianie kwasu salicylowego rośnie przy dużych powierzchniach i wysokich stężeniach (Arif, 2015). Miejscowy kosmetyk w niskim stężeniu to co innego niż peeling na pół ciała, ale decyzję bezpieczniej omówić z lekarzem prowadzącym.
• Przerwana bariera, bardzo sucha lub odwodniona cera. Złuszczanie pogłębi problem. Najpierw odbudowa (ceramidy, niacynamid, panthenol), dopiero potem ewentualnie kwas.
• Świeże zabiegi, mocne słońce, inne kwasy już w rutynie. Kumulacja bodźców łatwo kończy się podrażnieniem.

Z czym łączyć, z czym uważać

Sensowne połączenia:

• niacynamid rano lub w innym etapie wieczoru (np. The Ordinary Niacinamide 10% + Zinc 1%), jako wsparcie przy nadmiarze łoju i zaczerwienieniu,
• nawilżenie po kwasie: humektanty takie jak kwas hialuronowy i ceramidy, na przykład CeraVe Moisturizing Cream, żeby wesprzeć barierę,
• SPF rano, codziennie i przez cały okres stosowania, nie tylko latem.

Czego nie łączyć tego samego wieczoru:

• retinol i retinoidy (tretynoina, adapalen). Razem niemal na pewno podrażnią, lepiej rozdzielić je na różne wieczory,
• kwasy AHA i inne złuszczacze naraz,
• mocna witamina C w niskim pH. Kilka aktywów w niskim pH na raz to za dużo dla większości cer,
• nadtlenek benzoilu można stosować w jednej rutynie, ale łącznie mocno wysusza, więc wprowadzaj je stopniowo.

Produkty z kwasem salicylowym w polskiej drogerii i aptece

Na polskim rynku kwas salicylowy najłatwiej znaleźć w trzech formach: w produktach myjących, w eksfoliantach pozostawianych na skórze i w preparatach na cerę trądzikową.

Złuszczanie pozostawiane na skórze (leave-on):

• Paula’s Choice 2% BHA Liquid to najbardziej rozpoznawalny płynny eksfoliant z 2% kwasem salicylowym, dostępny w Polsce w sklepach internetowych. Punkt odniesienia, choć nie najtańszy.
• The Ordinary Salicylic Acid 2% to tańsza, prosta alternatywa, okresowo dostępna w Rossmannie i Sephorze.

Mycie:

• Tołpa Sebio+ żel myjący AHA+LHA łączy kwasy AHA z LHA, czyli lipofilową pochodną kwasu salicylowego, w przystępnej cenie z polskiej drogerii. Łagodny start, bo kwas nie zostaje na skórze.
• CeraVe SA (linia ze złuszczającym kwasem salicylowym i ceramidami) bywa polecana cerze tłustej i przy rogowaceniu mieszkowym.

Przy cerze trądzikowej i punktowo:

• La Roche-Posay Effaclar Duo+ to apteczny preparat na niedoskonałości, z kwasem salicylowym i LHA w składzie. Sprawdza się raczej punktowo i przy cerze tłustej.

Po kwasie, dla bariery:

• CeraVe Moisturizing Cream lub inny krem z ceramidami pomaga zniwelować przesuszenie po regularnym złuszczaniu.

Przy zakupie warto sprawdzić: pozycję kwasu salicylowego na liście INCI, deklarowane stężenie i pH (jeśli producent podaje), formę produktu (eksfoliant leave-on działa mocniej niż żel myjący) oraz to, czy w składzie nie ma jednocześnie retinolu albo mocnych kwasów AHA, bo taka mieszanka wymaga ostrożności.

Jak wprowadzać kwas salicylowy

• Start: dwa, trzy razy w tygodniu, wieczorem, na czystą i suchą skórę.
• Kolejność: po umyciu i toniku, przed kremem. Eksfoliant zostaw do wchłonięcia, potem nałóż nawilżenie.
• Po 2–3 tygodniach możesz zwiększyć częstotliwość, jeśli skóra dobrze toleruje.
• Okres przejściowy. Na początku skóra bywa „gorsza, zanim będzie lepsza”, bo zalegające zaskórniki szybciej dochodzą do powierzchni. Jeśli jednak pojawia się pieczenie i utrzymujące się zaczerwienienie, zwolnij.
• SPF rano, bez wyjątków.

Czego kwas salicylowy nie zrobi

• Nie wyleczy trądziku. Może wspierać rutynę przy zmianach zaskórnikowych, ale trądzik zapalny i torbielowaty to temat dla dermatologa.
• Nie zwęzi porów na stałe. Udrażnia je i sprawia, że są mniej widoczne, dopóki używasz produktu.
• Nie zadziała z dnia na dzień. Realne zmiany przy stężeniach domowych widać po kilku tygodniach regularności.
• Nie zastąpi SPF. W trakcie złuszczania filtr jest tym ważniejszy.

Kwas salicylowy to jeden z niewielu składników, w przypadku którego „dla kogo” jest naprawdę konkretne. Ma sens przy cerze tłustej, zaskórnikach i trądziku zaskórnikowym, bo jako jedyny popularny kwas wchodzi do wnętrza porów. Przy suchej cerze, przebarwieniach czy samym wygładzeniu częściej lepszym wyborem są kwasy AHA. Jeśli zaczynasz, prostszy będzie 2% eksfoliant dwa, trzy razy w tygodniu wieczorem, krem z ceramidami po nim i SPF rano. Po szczegóły o samej cerze tłustej zajrzyj do tekstu o cerze tłustej i mieszanej, a po resztę aktywów do słownika składników.

Źródła

• Arif T. Salicylic acid as a peeling agent: a comprehensive review. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2015;8:455–461. PubMed 26347269 · doi:10.2147/CCID.S84765
• Decker A, Graber EM. Over-the-counter Acne Treatments: A Review. J Clin Aesthet Dermatol. 2012;5(5):32–40. PubMed 22808307
• Lu J, Cong T, Wen X i in. Salicylic acid treats acne vulgaris by suppressing AMPK/SREBP1 pathway in sebocytes. Exp Dermatol. 2019;28(7):786–794. PubMed 30972839 · doi:10.1111/exd.13934
• Kessler E, Flanagan K, Chia C, Rogers C, Glaser DA. Comparison of alpha- and beta-hydroxy acid chemical peels in the treatment of mild to moderately severe facial acne vulgaris. Dermatol Surg. 2008;34(1):45–50. PubMed 18053051 · doi:10.1111/j.1524-4725.2007.34007.x
• Zander E, Weisman S. Treatment of acne vulgaris with salicylic acid pads. Clin Ther. 1992;14(2):247–253. PubMed 1535287
• National Center for Biotechnology Information. PubChem Compound Summary for CID 338, Salicylic Acid (masa cząsteczkowa, pKa, logP). PubChem CID 338